Жітіқара қаласы маңындағы Қаратөбе-3 ертесарматтық кешені:
алдын ала ақпарат (2024 ж. далалық маусым материалдары бойынша)
DOI:
https://doi.org/10.52967/3007-6528.2025.173.186Кілт сөздер:
археология, Солтүстік Қазақстан, Тобыл бойы, Қаратөбе-3, қорымы, оба, ерте сарматтарАңдатпа
Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институтының Қостанай археологиялық экспедициясы 2024 жылғы далалық маусымда Жітіқара қ. маңындағы Қаратөбе-3 қорымындағы № 2 обада (2023 ж. № 1–3 жерлеу орындары зерттелген) қазба жұмыстарын жалғастырды. Қазба барысында орталық әйелдер (№ 1) жерлеуін айналдыра шеңбер бойындағы сазды үйіндінің сыртында (№ 2, 3 жерлеумен бірге) орналасқан (№ 4–7 шұңқыр) төрт жерлеу орны зерттелді. № 4–6 жерлеулердің заттық кешені негізінен әшекейлерден (шыны мен тастан жасалған моншақтар мен кабошондар, темір және қола және т. б. жасалған білезіктер), әйелдердің сәндік және діни бұйымдарынан (қола айналар, бояу салынған сүйек түтіктер, қасықша және т. б.) тұрады. № 7 шұңқырдан табылған жерлеу толық қару-жарақ кешенімен (қола жебелер, темір семсер, найза, зооморфты қола ілгек және т. б.) бірге көмілген әскери сипатқа ие. Ғұрыптық және жерлеу заттарын талдау (жерлеулердің шеңбер бойымен орналасуы, тар шұңқырлар, ақымы бар шұңқырлар, жерленгендердің оңтүстікке бағытталуы және т. б.) ескерткішті прохоров мәдениетінің ерте кезеңіне (б.д.д. IV–III ғғ.), бірінші кезекте Шығыс Орынбор мен сыртқы Оралдық Башкирияның филиппов қабатының кешендеріне жатқызуға мүмкіндік береді.
Әдебиеттер тізімі
Аникеева О.В., Сиротин С.В. Происхождение и распределение каменных бус из могильника Переволочан и кургана Яковлевка II (по данным минералого-технологического анализа) // Сарматы и внешний мир: М-лы VIII Всерос. (с междунар. участием) научн. конф. «Проблемы сарматской археологии и истории» (г. Уфа, 12–15 мая 2014 г.) / Отв. ред. Л.Т. Яблонский, Н.С. Савельев (УАВ. Вып. 14). Уфа: ИИЯЛ УНЦ РАН, Центр «Наследие», 2014. С. 7–19.
Базарбаева Г., Джумабекова Г., Сеитов А., Жамбулатов К. К археологии Притоболья: анализ случайных находок наконечников стрел (VI–IV вв. до н.э.) из окрестностей г. Житикара (Северный Казахстан) // Археология Казахстана (Қазақстан археологиясы). 2023. № 2 (20). С. 103–116.
Васильев В.Н. К хронологии раннепрохоровского комплекса // Уфимский археологический вестник. 2004. Вып. 5. С. 153–172.
Васильев В.Н., Обыденнова Г.Т., Федоров В.К. Курганы в окрестностях села Верхняя Кардаиловка на р. Урал (по материалам раскопок 1993 года) и заметки к хронологии опорных комплексов второй половины IV в. до н.э. // Вестник Оренбургского гос. пед. ун-та. Электронный научн. журнал (online). 2019. Вып. 4 (32). С. 90–111.
Васильев В.Н., Федоров В.К. Курганы Южного Зауралья. Кн. II. Баймакский район Республики Башкортостан. Уфа: Диалог, 2021. 132 с.
Вильданова Е.В. Стилеты в погребальных комплексах ранних кочевников Южного Урала // Международная полевая школа в Болгаре. Сб. м-лов итоговой конф. Вып. 2. Казань; Болгар, 2015. С. 101–104.
Джумабекова Г.С., Жамбулатов К.А., Сеитов А.М., Ахияров И.К., Лопатин В.А., Базарбаева Г.А. Каратобе-3 – комплекс сарматского времени близ г. Житикара (Северный Казахстан): предварительное сообщение // Маргулановские чтения–2024. В 2-х т. Т. 1. С. 215–225.
Мошкова М.Г. Памятники прохоровской культуры / САИ. Вып. Д1–10. М.: АН СССР, 1963. 56 с.
Мышкин В.Н. Колчанные крючки кочевников Самаро-Уральского региона VII–I вв. до н.э. // Археология и палеоантропология Евразийских степей и сопредельных территорий / Отв. ред. М.М. Герасимова, В.Ю. Малашев, М.Г. Мошкова. М.: ТАУС, 2010. С. 262–279.
Пшеничнюк А.Х. Культура ранних кочевников Южного Урала. М.: Наука, 1983. 200 с.
Пшеничнюк А.Х. Филипповка: Некрополь кочевой знати IV в. до н.э. на Южном Урале. Уфа: ИИЯЛ УНЦ РАН, 2012. 280 с.
Сиротин С.В. Курган № 11 курганного могильника Переволочан в Зауральской Башкирии // Археология и палеоантропология Евразийских степей и сопредельных территорий / Отв. ред. М.М. Герасимова, В.Ю. Малашев, М.Г. Мошкова. М.: ТАУС, 2010. С. 323–338.
Сиротин С.В. Курган 5 некрополя «Ивановские I курганы» на Южном Урале: хронология комплексов // Нижневолжский археологический вестник. 2022. Т. 21. № 1. С. 21–51.
Скрипкин А.С. Азиатская Сарматия. Саратов: Саратовский государственный университет, 1990. 240 с.
Смирнов К.Ф. Вооружение савроматов. М.: АН СССР, 1961. 162 с.
Смирнов К.Ф. Сарматы на Илеке. М.: Наука, 1975. 176 с.
Таиров А.Д. Южноуральские зеркала с валиком по краю диска раннесарматского времени // Маргулановские чтения–2018. Алматы; Актобе: ИА, 2018. С. 349–354.
Таиров А.Д. Мужские воинские погребения кургана 3 могильника Кичигино I // Археологическое наследие. 2020. № 1 (3). С. 182–196.
Яблонский Л.Т. Сокровища сарматских вождей. М-лы раскопок Филипповских курганов. Оренбург: Димур, 2008. 144 с.
Яблонский Л.Т. Золото сарматских вождей. Элитный некрополь Филипповка-1 (по материалам раскопок 2004–2009 гг.). Каталог коллекции. Кн. 1. М.: ИА РАН, 2013. 232 с.
