Темір ауданының археологиялық ескерткіштерінің зерттелу тарихы
DOI:
https://doi.org/10.52967/3007-6528.2025.69.80Кілт сөздер:
археология, Темір ауданы, зерттеушілер, ескерткіштерАңдатпа
Мақала Ақтөбе облысы Темір ауданының аумағындағы археологиялық ескерткіштердің зерделеу тарихына және археология нысандарын зерттеген ғалымдардың рөліне арналады. Археологиялық ескерткіштердің нысаналы түрде зерттелуі ХХ ғасырдың екінші жартысында басталды. Авторлар археологиялық зерттеулер жөнінде жазылған ғылыми есептер және экспедициялар нәтижелері бойынша баспадан шыққан еңбектерді талдады. Мақалада археологиялық барлаулардың бағдарлары және анықталған археологиялық ескерткіштердің орны көрсетілген карталар ұсынылды. Темір ауданында қазір тас ғасырынан бастап этнографиялық уақытқа дейінгі көптеген археологиялық нысандар тіркелген. Соңғы жылдары ерте темір дәуіріне жататын Тасқопа І, ІІІ, VI, Тасқұдық І қорымдарында, ортағасырға тиісті Көптам І және ІІ кешендерінде, сонымен қатар ХІХ ғасырға тиесілі Досжан Хазірет мешіт-қорымында зерттеулер жүргізілді.
Әдебиеттер тізімі
Ақтөбе облысының киелі географиясы. Табиғат, археология, сәулет және этнография нысандарының тізілімі / Байтанаев Б.Ә., Мамиров Т.Б., Ахатов Ғ.А., Мықтыбаева Ж.Қ., ..., Қалдыбаева Г.А. Алматы: АИ, 2021. 532 б.
Байтанаев және т.б. 2019: Байтанаев Б.А., Бисембаев А.А., Хаванский А., Ахатов Г.А., Жамбулатов К.А., Мамиров К.Б., Уразова А.Б., Жакупова И.Н., Гурулев М.В. Отчет о НИР «Археологические исследования элиных памятников ранних кочевников» // Фонды АОИКМ. Алматы, 2019. 372 с.
Бисембаев және т.б. 2021: Бисембаев А.А., Гуцалов С.Ю., Мамедов А.М., Ахатов Ғ.А. Ақтөбе облысындағы ерте темір дәуірі көшпенділерінің элиталық археологиялық ескерткіштері. Кітап–альбом. Алматы, 2021. 200 б. (қазақша, орысша, ағылшынша).
Бисембаев және т.б. 2012: Бисембаев А.А., Бидагулов Н.Т., Дуля В.И., Дуйсенгали М.Н., Мамедов А.М., Мамиров Т.Б. Отчет об археологических разведках в Темирском районе Актюбинской области в полевом сезоне 2011 г. // Фонды АОИКМ. Актобе, 2012.
Бисембаев және т.б. 2013: Бисембаев А.А., Бидагулов Н.Т., Уразова А.Б., Баиров Н.М., Амелин В.А. Отчет об археологических разведках в Темирском районе Актюбинской области в полевых сезонах 2010, 2012 г. // Фонды АОИКМ. Актобе, 2013. 284 с.
Бисембаев және т.б. 2014: Бисембаев А.А., Бекназаров Р.А., Бидағұлов Н.Т., Баиров Н.М., ..., Шильмаганбетов Н.А. Ақтөбе облысының тарихи-мәдени және табиғат мұралары ескерткіштері. 13 томдық. 7-т. Темір ауданы. Ақтөбе, 2014. 294 б. (қазақша, орысша).
Бисембаев және т.б. 2015: Бисембаев А.А., Бидагулов Н.Т., Уразова А.Б., Баиров Н.М., Амелин В.А. Отчет об археологических разведках в Темирском районе Актюбинской области в полевых сезонах 2013–2014 гг. // Фонды АОИКМ. Актобе, 2015. 159 с.
Бисембаев және т.б. 2021: Бисембаев А.А., Жамбулатов К.А., Хаванский А.И., Ахатов Г.А., Жанузак Р.Ж. Могильник Таскопа-V – памятник элиты кочевников раннего железного века Западного Казахстана // Уфимский археологический вестник. 2021. Т. 21, № 1. С. 42–58.
Бисембаев және т.б. 2022а: Бисембаев А.А., Жамбулатов К.А., Хаванский А.И. Отчет о научно- исследовательской работе по теме «Изучение элитных археологических памятников ранних кочевников (сарматов) на территории Актюбинской области» // Фонды АОИКМ. Алматы; Актобе, 2022. 174 с.
Бисембаев және т.б. 2022б: Бисембаев А.А., Хаванский А.И., Жанузак Р.Ж. Отчет о научно-исследовательской работе по теме «Археологические исследования памятников эпохи Средневековья Актюбинской области» // Фонды АОИКМ. Алматы–Актобе, 2022. 176 с.
Бисембаев және т.б. 2023: Бисембаев А.А., Хаванский А.И., Уразова А.Б., Жанузак Р.Ж. Отчет о научно- исследовательской работе по теме «Изучение средневековых памятников по Актюбинской области в 2023 году» // Фонды АОИКМ. Алматы; Актобе, 2023.
Бисембаев А.А., Мамедов А.М. Отчет «Археологические исследования памятников территории освоения АО «КМК Мунай»» (Актюбинская область, Темирский район) // Фонды АОИКМ. Актобе, 2013. 18 с.
ҚР ҒЖБМ ҒК АИ ҒА. 374 іс: Сорокин В.С. Отчет. Археологические памятники Актюбинской области Казахской ССР по материалам казахстанского отряда археологической экспедиции ИИМК АН СССР на целинные земли 1955 г. 74 с.
ҚР ҒЖБМ ҒК АИ ҒА. 523 іс: Кузьмина Е.Е. Отчет о работе Эмбинского отряда в 1958 г. 42 с.
ҚР ҒЖБМ ҒК АИ ҒА. 1459 іс: Петров Н.П., Родионов В.В. Отчет об археологической разведке в Актюбинской области летом 1975 г. 84 с.
ҚР ҒЖБМ ҒК АИ ҒА. 1527 іс: Петров Н.П., Родионов В.В. Отчет об археологической разведке в Актюбинской области летом 1976 г. 117 с.
ҚР ҒЖБМ ҒК АИ ҒА. 1595 іс: Петров Н.П., Родионов В.В. Отчет об археологической разведке в Актюбинской области летом 1977 г. 131 с.
ҚР ҒЖБМ ҒК АИ ҒА. 2036 іс: Гуцалов С.Ю., Родионов В.В. Отчет об археологической разведке в Актюбинской области летом 1984 г. 73 с.
ҚР ҒЖБМ ҒК АИ ҒА. 2127 іс: Кригер В.А., Иванов В.А. Отчет о разведках и раскопках 1986 года в бассейне реки Уил на территории Актюбинской области. 37 с.
ҚР ҒЖБМ ҒК АИ ҒА. 2347 іс: Гуцалов С.Ю. Отчет об археологических работах в Актюбинской области летом 1991 г. 111 с.
ҚР ҒЖБМ ҒК АИ ҒА. 2638 іс: Самашев З., Оңғарұлы А., Жетпісбай Н., Бекбасар Н. «Ақтөбе–CNPC» ААҚ- на қарайтын Актөбе облысы Темір ауданындағы Кеңқияқ мұнай өндіру аумағында жүргізілген археологиялық зерттеулердің Есебі. Алматы, 2003.
ҚР ҒЖБМ ҒК АИ ҒА. 2804 іс: Таймагамбетов Ж.К., Артюхова О.А., Мамиров Т.Б., Бирмуханова А.У., Майгельдинов К.У. Отчет о полевых исследованиях палеолитического отряда в 2006 г. 151 с.
ҚР ҒЖБМ ҒК АИ ҒА. 3378 іс: Бисембаев А.А., Бекназаров Р.А., Мамиров Т.Б., Мамиров К.Б., Ахатов Г.А., Гурулев М.В., Казанбаев Ж.А., Рахбаев К. Научный отчет об обследовании мечети и места погребения Досжана Кашакулы Хазрета в Темирском районе Актюбинской области (окрестности районного центра Шубаркудук). 128 с.
ҚР ҒЖБМ ҒК АИ ҒА. 3404 іс: Бисембаев А.А., Ахатов Г.А., Хаванский А., Калменов М.Д., Жамбулатов К.А., Жанузак Р.Ж., Абылкасимова А.А. Отчет о научно-исследовательской работе «Археологические исследования элитных памятников ранних кочевников» в 4-х т. Т. І. Могильники Таскопа І и Таскопа V. 160 с.
ҚР ҒЖБМ ҒК АИ ҒА. 3405 іс: Бисембаев А.А., Ахатов Г.А., Хаванский А., Калменов М.Д., Жамбулатов К.А., Жанузак Р.Ж., Абылкасимова А.А. Отчет о научно-исследовательской работе «Археологические исследования элитных памятников ранних кочевников» в 4-х т. Т. ІІ. Могильник Таскопа VІ. 94 с.
ҚР ҒЖБМ ҒК АИ ҒА. 3406 іс: Бисембаев А.А., Ахатов Г.А., Хаванский А., Калменов М.Д., Жамбулатов К.А., Жанузак Р.Ж., Абылкасимова А.А. Отчет о научно-исследовательской работе «Археологические исследования элитных памятников ранних кочевников» в 4-х т. Т. ІІІ. Могильник Торткультобе. Могильник Кумбулак. 93 с
ҚР ҒЖБМ ҒК АИ ҒА. 3408 іс: Байтанаев Б.А., Курганов Н.С., Курганова Я.Д., Атраубаев Б., Бисембаев А.А., Мамиров Т.Б., Ахатов Г.А., Мамедов А.М., Шалманова А., Жанузак Р.Ж. Отчет о научно- исследовательской работе по теме: «Научная реконструкция материалов из погребения кургана 1 могильника Таскопа І в Темирском районе Актюбинской области». 138 с.
Мамедов және т.б. 2021: Мамедов А.М., Баиров Н.М., Уразмагамбетов Н.Н. Отчет об археологических исследованиях медресе «некрополя-мечети Досжан Хазрет» в 2021 году // Фонды АОИКМ. 61 с.
Мамедов және т.б. 2024: Мамедов А.М., Уразмагамбетов Н.Н., Баиров Н.М., Орынбасаров Е.Е., Амелин В.А. Предварительные результаты исследования «некрополя-мечети Досжан хазрет» в 2023 году // Маргулановские чтения–2024 (Марғұлан оқулары). Т. 2. С. 159–177.
Свод 2023: Свод памятников истории и культуры Республики Казахстан. Актюбинская область. Вып. 1. Каргалинский район / Редкол.: А.М. Мамедов, Т.Б. Мамиров, К.Б. Мамиров, Н.А. Амантаев, К. Асылбеков, И. Бекзаткызы. Алматы; Актобе, 2023. 344 с.
Свод 2024: Свод памятников истории и культуры Республики Казахстан. Актюбинская область. Вып. 2. Мартукский район / Редкол.: А.М. Мамедов, Т.Б. Мамиров, К.Б. Мамиров, В.А. Амелин, Е.Б. Жолдыбай, К.М. Асылбеков, И. Бекзаткызы. Алматы; Актобе, 2024. 480 с.
Уразмагамбетов және т.б. 2022: Уразмагамбетов Н.Н., Мамедов А.М., Баиров Н.М., Кемешев Е.Е., Даутеев Б. Отчет об археологических исследованиях медресе «некрополя-мечети Досжан Хазрет» в 2022 году // Фонды АОИКМ. 74 с.
