Өлім кеңістігіндегі үйлер: Оңтүстік Сібір мен Алтайдағы жерлеу ескерткіштері материалдары бойынша афанасьев мәдениетінің үй шаруашылықтарының құрылымы
DOI:
https://doi.org/10.52967/3007-6528.2025.39.48Кілт сөздер:
ерте қола дәуірі, Афанасьево, жерлеу орындары, кеңістіктік талдау, үй шаруашылықтарыАңдатпа
Афанасьевтік материалдық мәдениеттің типологиясы жақсы зерттелгеніне қарамастан, қазір ғана оның материалдық айғақтары негізінде әлеуметтік дамуы және Оңтүстік Сібір мен Алтайдың кең тарихи дамуындағы оның орны терең зерттеле бастады. Афанасьев қорымдарының кеңістіктік талдауы, жерлеу үсті құрылыстарының типологиялық ерекшеліктерін және жерленген адамдардың биологиялық ерекшеліктерін салыстыру арқылы, қайталанатын жастарының үлгілері бар кеңістіктік, әрі типологиялық тұрғыдан дараланған шоғырларды айқындайды. Бұл шоғырлар кеңірек «афанасьевтік мәдени парадигмасына» сүйенетін ұжымдық топтарды білдіруі мүмкін, алайда олар өзге топтардың өкілдерінен ажырату үшін құрылымдық ерекшеліктер мен кеңістіктік ұйымдастыруды пайдаланған. Осы контекстте шоғыр ішіндегі жерлеулердің таралуы афанасьевтік үй шаруашылықтарының ішіндегі жас ерекшелігіне байланысты әлеуметтік даму мен өзара байланыстарға уақыттық тұрғыдан қарауға мүмкіндік береді.
Әдебиеттер тізімі
Вадецкая и др. 2014: Вадецкая Э.Б., Поляков А.В., Степанова Н.Ф. Свод памятников афанасьевской культуры. Барнаул: Азбука, 2014. 380 c.
Владимиров и др. 1999: Владимиров В.Н., Мамадаков Ю.Т., Цыб С.В., Степанова Н.Ф. Раскопки Афанасьевского могильника Первый Межелик 1 в Онгудайском Районе // Древности Алтая. Известия лаборатории археологии / Ред.: В.И. Соёнов, А.В. Эбель. Вып. 4. Горно-Алтайск: Горно-Алтайский гос. ун-т, 1999. C. 31–41.
Грязнов М.П. Афанасьевская культура на Енисее. СПб.: Наука, 1999. 134 c.
Киселёв С.В. Древняя история Южной Сибири. М.: АН СССР, 1951. 642 c.
Ларин О.В. Афанасьевская культура Горного Алтая: Могильник Сальдяр-1. Барнаул: Алт. ун-т, 2005. 206 c.
Посредников В.А., Цыб С.В. Афанасьевский могильник Нижний Тюмечин-1 // Вопросы археологии Алтая и Западной Сибири эпохи металла / Отв. ред. А.П. Уманский. Барнаул: Барнаульский гос. пед. ин-т, 1992. C. 4–10; 156–160.
Солодовников К.Н. Антропологические материалы из могильника Сальдяр-1 в связи с вопросами происхождения афанасьевской культуры // Ларин О.В. Афанасьевская культура Горного Алтая: Могильник Сальдяр-1. Приложение 1. Барнаул: Алт. ун-т, 2005. C. 120–155.
Степанова Н.Ф. Афанасьевская культура Горного Алтая и погребения куротинского типа // Афанасьевский сборник 2 / Отв. ред. Н.Ф. Степанова. Барнаул: Азбука, 2012. С. 173–182.
Степанова Н.Ф. Афанасьевская культура // История Алтая. В 3-х т. Т. 1 / Под ред. А.А. Тишкина. Барнаул: Алт. ун-т, 2019. C. 114–124.
Степанова Н.Ф., Поляков А.В. Афанасьевская культура: история изучения и современное состояние // Афанасьевский сборник / Отв. ред.: Н.Ф. Степанова, А.В. Поляков. Барнаул: Азбука, 2010. С. 4–15.
Allentoft et al. 2015: Allentoft, M.E., Sikora, M., Sjögren, K.G., Rasmussen, S. … Brunak, S., Nielsen, S., Kristiansen, K., Willerslev, E. Population genomics of bronze age Eurasia // Nature. 2015. No. 522 (7555). Рр. 167–172. URL: https://www.nature.com/articles/nature14507 (accessed 08.02.2025).
Binford, L.R. Mortuary practices: Their study and their potential // Brown, J.A. (ed.). Approaches to the social dimension in mortuary practices. Society for American Archaeology, Memoirs. 1971. No. 25. Рp. 6–29.
Carr, C. Mortuary Practices: Their Social, Philosophical-Religious, Circumstantial, and Physical Determinants // Journal of Archaeological Method and Theory. 1995. No. 2 (2). Рp. 105–200.
Ensor, B.E. The Archaeology of Kinship: Advancing Interpretations and Contributions in Theory. Tucson: University of Arizona Press, 2013. 353 p.
Fijn, N. Living with Herds: Human-Animal Coexistence in Mongolia. Cambridge: Cambridge University Press, 2013. 274 p.
Fisher Jr., J.W., Strickland, H.C. Ethnoarchaeology among the Efe Pygmies // American Journal of Physical Anthropology. 1989. No. 78 (4). Рp. 473–484.
Goldstein, L.G. Spatial Structure and Social Organization: Regional Manifestations of Mississippian Society. Unpublished Ph.D. dissertation. Evanston, 1976. 371 p.
Houle, J.L. Long Term Occupation and Seasonal Mobility in Mongolia: A Comparative Study of Two Mobile Pastoralist Communities // Weber, K.O., Hite, E., Khatchadourian, L., Smith, A.T. (eds.). Fitful Histories and Unruly Publics – Rethinking Temporality and Community in Eurasian Archaeology. Leiden: Brill, 2017. Рp. 155–174.
Houle, J.L. Pastoralist Households: archaeological, and ethnoarchaeological perspectives. New York: Berghahn, 2024. 425 p.
Rothschild, N.A. Mortuary behavior and social organization at Indian Knoll and Dickson Mounds // American Antiquity. 1979. No. 44 (4). Pp. 658–675.
Tainter, J.A. Mortuary practices and the study of prehistoric social systems // Advances in Archaeological Method and Theory. 1978. No. 1. Pp. 105–141.
Whitelaw, T. People and Space in Hunter-Gatherer Camps: A Generalising Approach to Ethnoarchaeology // Archaeological Review from Cambridge. 1983. No. 2 (2). Pp. 48–66.
Wilk, R.R., Rathje, W.L. Household Archaeology // American Behavioral Scientist. 1982. No. 25. Pp. 617–639.
Wright, J. Temporal Perspectives on the Monumental Constellations of Inner Asia // Furholt, M., Hinz, M., Mischka, D. (eds). “As time goes by?” Monumentality, Landscapes and the Temporal Perspective. Bonn: Dr. Rudolf Habelt, 2012. Pp. 73–83.
Wright, J. Households without Houses // Journal of Anthropological Research. 2016. No. 72 (2). Pp. 133–157.
Zhang et al. 2021: Zhang, F., Chao, N., Scott, A., Fu, Q. … Krause, J., Warinner, C., Jeong, C., Cui, Y. The genomic origins of the Bronze Age Tarim basin mummies // Nature. 2021. No. 599 (7884). Pp. 256–261. URL: https:// www.nature.com/articles/s41586-021-04052-7 (accessed: 08.02.2025).
