Грифон мен тұяқты жануардың біртұтас бейне ретінде берілуі немесе жеке бір көркемдік идеяның генезисі
DOI:
https://doi.org/10.52967/3007-6528.2025.246.260Кілт сөздер:
лашын, бүркіт, психопомп, шығармашылық акт, Ешкиолмес, Шілікті, торлы тоға, көп бейнелеуАңдатпа
Мақала Алматы облысындағы Көксу өзенінің бойындағы Ешкіөлмес шатқалының екі петроглифтік композициясын өнертанулық талдауға арналған. Шілікті қорымындағы № 5 обадан алынған тоғадағы «қыран» бейнесін жасаудағы творчестволық даму гриф бейнесінде көрінеді. Бұл тігілген тоғаның мазмұнын оқу әрекеті ғана емес, сонымен қатар идеяның тууы мен қалыптасуын қадағалайтын сирек мүмкіндік. Мұнда бейнеден бейнеге қарай дәйекті түрде идея өз шешімін табады, оның іске асуын біз алғаш рет Шілікті обасынан табылған заттар арасынан металл бұйымдарынан, кейінірек басқа нысандардан байқадық. Петроглифтік бейнеде көрініс тапқан шығармашылық үдеріс, оған ұқсас металл бұйыммен бірге қарастырылғанда, сақтардың шығармашылық дербестігі жөніндегі түсінігімізді өзгертті. Автор скифтануда қолданылатын гриф және қыран ұғымдарына түсінік беруге тырысады.
Әдебиеттер тізімі
Акимушкин И.И. Мир животных. Птицы, рыбы, земноводные и пресмыкающиеся. М.: Мысль, 1989. 445 с.
Артамонов М.И. Сокровища саков. М.: Искусство, 1973. 280 с.
Байпаков и др. 2005: Байпаков К.М., Марьяшев А.Н., Потапов С.А., Горячев А.А. Петроглифы в горах Ешкиольмес. Алматы: Институт археологии им. А.Х. Маргулана, 2005. 226 с. (на каз., рус. и англ.).
Байпаков и др. 2006: Байпаков К.М., Самашев З.С., Толеубаев А.Т. Археология Казахстана. Алматы. Өнер, 2006. 256 с.
Бейсенов А.З., Марьяшев А.Н. Петроглифы раннего железного века Жетысу. Алматы: ИА, 2014. 156 с. + 46 с. цв. ил. (на каз., рус., англ.).
Бейсенов А.З., Марьяшев А.Н. Петроглифы раннего железного века Жетысу. Алматы: ИА, 2014. 156 с. + 46 с. цв. ил. (на каз., рус., англ.).
Марьяшев А.Н., Горячев А.А. Наскальные изображения Семиречья. Алматы: ИА, 2002. 238 с.
Национальный музей 2014: Национальный музей Республики Казахстан. Фотоальбом. Астана: Тау Кайнар, 2014. 248 с. (на каз., рус., англ.).
Полидович Ю.Б. О контактах населения Волго-Камья с сакским миром на примере изделий в «зверином стиле» // Историко-культурное наследие – ресурс формирования социально-исторической памяти гражданского общества (XIV-е Бадеровские чтения): М-лы Всерос. научн.-практ. конф. (г. Ижевск, 14– 15 октября 2013 г.) / Отв. ред. Е.М. Черных. Ижевск: Удмуртский университет, 2013. С. 108–116.
Руденко С.И. Сибирская коллекция Петра I / Археология СССР. САИ. Вып. Д3-9. М.; Л.: АН СССР, 1962. 52 с.+27 табл.
Самашев и др. 2007: Самашев З., Джумабекова Г., Базарбаева Г., Онгар А. Древнее золото Казахстана. Алматы: Онер, 2007. 160 с. (на каз., рус., англ.).
Сарианиди В.И. Храм и некрополь Тилля-тепе. М.: Наука, 1989. 240 с.
Толеубаев А.Т. Раннесакская шиликтинская культура. Алматы, 2018. 528 с.
Хроков В.В., Скляренко С.Л. Краткий справочник по птицам Казахстана. Алматы: Ассоциация сохранения биоразнообразия Казахстана, 2009. 156 с.
Черников С.С. Золотой курган Чиликтинский долины (к вопросу о происхождении «скифского искусства») // КСИА. 1964. Вып. 98. С. 29–32.
Черников С.С. Загадка золотого кургана. Где и когда зародилось «скифское искусство». М.: Наука, 1965. 188 с., 2 л. схем., ил., карт.
Чернов М.А. Дешифровка и семантическое прочтение образов короны из могилы № 6 некрополя Тилля- тепе // Маргулановские чтения–2023 (Марғұлан оқулары). Т. 2. С. 205–213.
Шульга П.И. О стилизованных образах орла и грифона VII–IV вв. до н.э. в Южной Сибири // История и культура Востока Азии / Отв. ред. С.В. Алкин. Т. II. Новосибирск: ИАЭТ СО РАН, 2002. С. 170–175.
Шульга П.И. Орлы и грифоны скифского времени в Южной Сибири (разграничение и датировка образов) // Исторический опыт хозяйственного и культурного освоения Западной Сибири / Отв. ред. В.А. Скубневский, Ю.М. Гончаров. Кн. I. Барнаул: АлтГУ, 2003. С. 250–258.
