Солтүстік Сарыарқа қазақ қыстаулары: дәстүрлі өмір салтының археологиясы
DOI:
https://doi.org/10.52967/3007-6528.2025.81.90Кілт сөздер:
отырықшылық, қыстау, Сарыарқа, құрылыс конструкциялары, қоныс, қазақтарАңдатпа
Мақала қазақ қыстауларына — XVIII–XIX ғасырларда Солтүстік Сарыарқаның көшпелі және жартылай отырықшы тұрғындарының дәстүрлі қоныстану жүйесінде әрі шаруашылық-тұрмысында маңызды рөл атқарған тұрақты қыстақтарға кешенді археологиялық зерттеу жүргізуге арналған. Авторлар Солтүстік Сарыарқадағы Бозоқ II, Тәжіғұл І, ІІ қыстауларына жүргізілген далалық археологиялық қазбалар негізінде қазақ халқының жартылай көшпелі өмір салтына тән құрылыс ерекшеліктерін, тұрғын үйдің архитектуралық түрлерін, шаруашылық құрылымдарын және табиғи ортаға бейімделу тәсілдерін саралайды. Мақалада тарихи-этнографиялық және археологиялық деректер үйлестіріле отырып, қазақ қоғамының әлеуметтік- экономикалық жағдайын бейнелейтін қыстаулардың құрылымы мен кеңістіктік ұйымдасуы сипатталады. Зерттеу нәтижелері қазақ қыстауларының құрылыс техникасындағы аймақтық ерекшеліктерді, табиғи ресурстарды пайдалану дәстүрлерін, сондай-ақ қазақтардың отырықшы және жартылай отырықшы өмір салтының тарихи дамуын көрсетеді. Мақала қазақтың дәстүрлі қоныс нысандарын зерделеу арқылы халықтың мәдени мұрасын, тұрмыстық және шаруашылық өмірін жаңаша пайымдауға мүмкіндік береді.
Әдебиеттер тізімі
Акишев К.А. Древние и средневековые государства на территории Казахстана (этюды исследования). Алматы: ИА, 2013. 192 с.
Ажигали С.Е., Турганбаева Л.Р. Культово-жилищный комплекс Кайнар второй половины XVIII – начала XX в. на Северном Устюрте как историко-культурный и архитектурный памятник // Археология, этнография и антропология Евразии. 2021. № 4. С. 109–119.
Байпаков К.М. Города и поселения Казахского ханства // Восхождение к вершинам археологии: м-лы Междунар. научн. конф. «Древние и средневековые государства на территории Казахстана», посвящ. 90-летию со дня рождения К.А. Акишева / Отв. ред. К.М. Байпаков. Алматы: ИА, 2014. С. 343–383.
Бейсенов А.З. Размышления у старой зимовки Абая // Сохранение и изучение культурного наследия Алтайского края / Отв. ред. А.А. Тишкин. Вып. 26. Барнаул: Алт. ун-т, 2020. С. 229–240.
Бейсенов А.З. Вопросы изучения и сохранения казахских зимовок // Сохранение и изучение культурного наследия Алтайского края: Сб. науч. ст. / Отв. ред. А.А. Тишкин Барнаул: АлтГУ, 2021. Вып. 27. С. 7–16.
Бейсенов және т.б. 2020а: Бейсенов А.З., Шашенов Д.Т., Дуйсенбай Д.Б. Кызылшилик, зимовка семьи Хасена Акаева // Сохранение и изучение культурного наследия Алтайского края / Отв. ред. А.А. Тишкин. Вып 26. Барнаул: Алт. ун-т, 2020. С. 240–251.
Бейсенов және т.б. 2020б: Бейсенов А.З., Ахияров И.К., Джуманазаров Н.Ш. Карашокы, старая зимовка в долине Аксары в Центральном Казахстане // Полевые исследования в Верхнем Приобье, Прииртышье и на Алтае. Археология, этнография, устная история и музееведение. Вып. 15. Барнаул: БГПИ, 2020. С. 6–25.
Валиханов Ч.Ч. О кочевках киргизов. Записки Императорского Русского географического общества. По отделению этнографии. Т. ХХІХ. Под ред. Н.И. Веселовского. СПб., 1904. 531 с.
Ганиева А.С., Сакенов С.К. Елорда өңірінде Бозоқ II қазақ қыстауының археологиялық зерттеулерінің нәтижелері // Марғұлан оқулары–2023. 2-т. 151–157-бб.
Ганиева А.С., Хасенова Б.М. Коллекция находок поселения Бозок II в Северной Сарыарке // Всероссийская научно-практическая конференция «Музей и наука» к 45-летию со дня основания музея «Археология, этнография и экология Сибири». Кемерово: КемГУ, 2021. С. 44–48.
Дукомбайев А.Т. Раскопки казахского поселения Саркырама // Хабдулина М.К., Тлеугабулов Д.Т., Дукомбайев А.Т., Кошман Т.В., Букешева Г.К., Сапарова К.С., Ғайса А.М., Бонора Ж.Л. Сакральный ландшафт Сарыарки. Нур-Султан; Рим: НИИ археологии им. К.А. Акишева, 2020. С. 136–158.
Жолдасбаев С. Оседлые поселения казахов в XV–XVIII вв. Астана: ФИА, 2017. 304 с.
Зайберт В.Ф. Исследования в Кокчетавской области // АО–1978 / Отв. ред. Б.А. Рыбаков. М.: Наука, 1979. С. 15–23.
Ошанов О.Ж. Солтүстік Қазақстанның XVIII–XІX ғғ. қазақ қыстаулары мен қорымдарының ерекшеліктері // Марғұлан оқулары–2024. 2-т. 152–158-бб.
Свиридов және т.б. 2014. Свиридов А.Н., Ярыгин С.А., Дукомбайев А.Т. Кыстау-зимовки Акмолинского региона // Диалог культур Евразии в археологии Казахстана. М-лы Междунар. науч. конф., посвящ. 90-летию со дня рождения К.А. Акишева (г. Астана, 22–24 апреля 2014 г.) / Отв. ред. М.К. Хабдулина. Астана: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2014. С. 568–575.
Свод 2009: Свод памятников истории и культуры Республики Казахстан. Акмолинская область / Отв. ред. Г.М. Камалова. Алматы: Аруна, 2009. 568 с.
Турганбаева Л.Р. К проблеме изучения объемно-планировочной структуры традиционного казахского поселения // Вестник Омского университета. Сер. Историч. науки. 2020. Т. 7. № 3 (27). С. 104–111.
Тлеугабулов Д.Т. Раскопки этнографического поселения Козыкош в Акмолинской области // Қазақстандағы археологиялық зерттеулер–2021 / Жауапты ред. А. Касеналы. Астана: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі; Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты, 2022. С. 25–29.
Шагирбаев және т.б. 2022: Шагирбаев М.С., Ганиева А.С., Сакенов С.К. Хозяйство казахов Нура-Ишимского междуречья XIX – начала XX в. (по остеологическим материалам зимовки Бозок II) // Археология Казахстана (Қазақстан археологиясы). 2022. № 1. С. 146–163.
